Geneza bankowości

Banki to instytucje, których istnienie kreuje współczesną rzeczywistość gospodarczą. Szczególnie w Europie, gdzie obywatele wykazują wyjątkowo konserwatywne podejście do finansów osobistych, są one integralną częścią życia publicznego. Badania regularnie przeprowadzane przez NBP pokazują, że ponad 80% Polaków posiada co najmniej jedno konto w banku. Do mniejszość należą głównie seniorzy, którzy nie mają potrzeby korzystać z tego rodzaju usług lub po prostu nie ufają samemu systemowi. Widać więc, że instytucje te są jednym z najważniejszych elementów współczesnych rynków finansowych. Jaka jest więc historia bankowości?

1. Korzenie bankowości

Początków instytucji banku należałoby się doszukiwać jeszcze w starożytnej Mezopotamii. Cywilizacja Sumerów była prawdopodobnie pierwszym ludem prymitywnym, który w swoim społeczeństwie wprowadził uproszczony mechanizm kredytu. Z tamtych czasów pochodzi też zjawisko składu i depozytu. Co ciekawe jeszcze wiek przed naszą erą Ptolemeusz, aleksandryjski uczony, wprowadził w życie pomysł banku państwowego, który zrzeszał wszystkie prywatne instytucje pożyczkowe oraz starożytnych przedsiębiorców.

Do prawdziwego rozkwitu systemów finansowych doszło w nieco późniejszych czasach, w starożytnej Grecji i Rzymie. Istniały tam pierwsze domy bankowe – nazywane były Mensari i zrzeszały się w stowarzyszenia o znamionach swego rodzaju gildii kupieckich. Miała wtedy też swój początek lichwa, czyli popularna w późniejszym czasie forma pożyczania pieniędzy i towarów. Niestety, razem z upadkiem kultury klasycznej - wraz z wieloma innymi ludzkimi osiągnięciami - w zapomnienie odeszły banki, których idea odrodziła się dopiero niemal tysiąc lat później.

2. Ciemne wieki

Upadek imperiów epoki starożytności przyczynił się do upośledzenia instytucji banku. Warto też zwrócić uwagę na fakt, że wczesna wiara chrześcijańska, która w pierwszych wiekach średniowiecza zdobyła ogromną popularność, kategorycznie sprzeciwiała się lichwie. W celu uchronienia biednej ludności od nadmiernego wyzysku finansowego papież Leon I zabronił jakichkolwiek aktywności w tej materii.

W efekcie to właśnie ludność żydowska wyspecjalizowała się w pożyczaniu pieniędzy na procent. Naturalnie papieskie zakazy nie obowiązywały tej grupy etnicznej. Oczywiście miało to też swoje wady – jako skrupulatni oraz pamiętliwi bankierzy Żydzi byli obiektem nienawiści, ksenofobii i rasizmu.

3. Pierwsze banki średniowieczne

Do odrodzenia instytucji banku w ich stosunkowo współczesnym kształcie doszło początkiem XV wieku we Włoszech. Pierwsze tego typu instytucje powstały w apenińskich ośrodkach handlowych: Casa di San Goirgio w Genui, Banco di San Ambrosio w Mediolanie oraz Banco de Rialto w Wenecji. Z tamtego czasu pochodzi też nazwa banco, czyli z języka włoskiego ławka lub kontuar. Pojęcie to określało miejsca, w których kupcy dokonywali wymiany różnego rodzaju kruszców na ówczesne banknoty, czyli pierwowzory weksli. Oczywiście minęły setki lat zanim bilety depozytowe opracowane najpierw w XV-wiecznych Włoszech, a później udoskonalone w XVII-wiecznej Anglii przybrały formę papierów wartościowych. Dziś banknoty, których geneza sięga tych właśnie włoskich weksli, są jednym z najbardziej charakterystycznych rodzajów pieniądza.

4. Początki polskiej bankowości

Wzorem swoich włoskich poprzedników pierwsze instytucje bankowe powstały w Polsce już końcem XVI wieku, jednak rozbiory szybko uniemożliwiły rozwój tego zjawiska w naszym kraju. Warto zaznaczyć, że jeszcze w czasach niepodległych, pod rządami Stanisława Augusta, podjęto pierwsze działania mające na celu utworzenie banku centralnego. Niestety, perturbacje polityczne szybko wyczyściły rynek, a współczesna niezależna bankowość odrodziła się dopiero po zakończeniu I wojny światowej.

5. Przywilej emisyjny

Jak wiadomo jednym z podstawowych zadań współczesnego banku jest emisja pieniądza bezgotówkowego. Mechanizm ten ograniczają stopy procentowe wyznaczane regularnie przez Radę Polityki Pieniężnej, a reguluje instytucja kredytu. Początkowo jednak banki nie miały takiej funkcji, nawet w formie gotówkowej. W XVII wieku przedsiębiorstwa handlujące kapitałem zaczęły emitować bilety bankowe, które zobowiązywały do wypłacenia określonej ilości kruszcu okazicielowi. Stopniowo jednak banki uniezależniały banknot od kruszcu, opierając wartość papieru na zaufaniu. W efekcie do obiegu trafiało coraz więcej tego typu dokumentów. W ten właśnie sposób powstały przywileje emisyjne, które otrzymały banki szwedzki i angielski – pierwsze pełnoprawne banki centralne.

fot. Andrew Kuchling, flickr.comCC BY-SA 2.0

Komentarze